Karar Verme Sürecinde Paraya Mal Olan 10 Bilişsel Önyargı

Hepimiz kendimizi rasyonel tüketiciler olarak düşünmekten hoşlanırız. B ürünü yerine A ürünü satın aldığımızda, artıları ve eksileri (fiyat, kalite vb.) dikkatlice tarttığımız ve A ürününün daha iyi bir değer olduğuna karar verdiğimiz için bunu yaptığımızı düşünüyoruz. Ve eğer biri bize bu seçimi neden yaptığımızı sorarsa, kuşkusuz mükemmel bir şekilde mantıklı görünen bir dizi neden sıralayabiliriz.

Ama gerçek şu ki, bazen ürünle hiçbir ilgisi olmayan nedenlerle satın alıyoruz. Beynimiz, mantıklı görünen seçimler yapmamız için bizi kandırabilir, ancak yakın incelemeye karşı koyamaz. Bu zihinsel tuzaklara “bilişsel önyargılar” adı verilir.

Bilişsel önyargılar, onlara izin verirseniz, bütçenize ciddi şekilde zarar verebilir. Neyse ki, bu önyargıların nasıl çalıştığını öğrenerek beyninizi bunlara karşı tetikte tutabilirsiniz. İşte en yaygın on bilişsel önyargı ve kendinizi onlardan nasıl koruyacağınıza dair ipuçları.

1. Sabitleme Önyargısı

Bu önyargının nasıl çalıştığını göstermek için bir tahmin oyunu oynayalım. Dünyanın en uzun ağacının 300 metreden daha uzun mu yoksa daha kısa olduğunu mu düşünüyorsunuz? Her iki durumda da, ağacın genel olarak ne kadar uzun olduğunu düşünüyorsunuz?

Ağaçlar hakkında zaten çok şey bilmiyorsanız, muhtemelen dünyanın en uzun ağacının 300 metre civarında bir uzunlukta olduğunu tahmin etmişsinizdir. Belki daha uzun ya da daha kısa olduğunu tahmin ettiniz (diyelim ki toplam 450 metre veya sadece 150 metre) ama her iki durumda da tahmininiz, gördüğünüz ilk sayıdan etkilendi.

Bu, aldığınız ilk bilgi parçasına çok fazla güvenmek olan sabitleyici önyargının bir örneğidir. Devam etmeniz gereken tek şey “300 metre” rakamı olduğundan, bu sayı sizin “sabitleyiciniz” oldu ve ağacın yüksekliği hakkındaki tahmininiz buna bağlıydı. Size rehberlik edecek 300 sayısı olmasaydı, tahmininiz çok daha yüksek veya çok daha düşük olabilirdi. (Bu arada dünyanın en uzun ağacı 150 metre.)

sabitleme onyargisi

Bu Önyargı Size Nasıl Para Kaybettirir?

Sabitleme eğilimi, bir ürünün fiyatını gördüğünüz ilk fiyata göre değerlendirmenize yol açtığında size maliyet getirir. Örneğin, bir tablet bilgisayar için alışveriş yaptığınızı varsayalım. Yerel bir mağazanın satış broşürünü kontrol ediyorsunuz ve bir modelin 500 TL’den sadece 150 TL’ye düştüğünü görüyorsunuz.

Bu kulağa harika bir fiyat gibi geliyor, ancak yalnızca onu 500 TL’lik sabitlediğiniz fiyatıyla karşılaştırdığınız için. Benzer tabletler için alışveriş yaptıysanız ve çoğunun 150 TL veya daha azına mal olduğunu gördüyseniz, böyle bir büyük indirim gibi görünmezdi. Aslında, birçok mağaza Kara Cuma, Efsane Cuma gibi satışlarının daha etkileyici görünmesini sağlamak için indirim gününden hemen önce “normal” fiyatlarını yükseltir.

Satıcılar bu önyargı hakkında her şeyi biliyor ve bunu kendi avantajları için kullanıyorlar. Örneğin, bazı emlakçılar yeni bir alıcıya gösterdikleri ilk evin gülünç bir şekilde yüksek fiyatlı olmasını sağlar. Size gösterilen ilk evle karşılaştırıldığında, piyasadaki diğer tüm evler harika ucuz görünecek.

Sabitleyici önyargı, maaşınız konusunda pazarlık yaparken de size zarar verebilir. Bir iş görüşmesi sırasında, size 10.000 TL tutarında bir başlangıç maaşı teklif edilirse, buna değer olduğunuzu düşünseniz bile, muhtemelen 20.000 TL istemekte tereddüt edeceksiniz. Mantıksız görünmek istemediğiniz için, istediğiniz fiyatı 15.000 TL’ye düşürebilirsiniz.

Bu Önyargıyı Nasıl Yenebilirsiniz?

Sabitleyici önyargının üstesinden gelmenin en iyi yolu daha fazla araştırma yapmaktır. Bu şekilde, başlangıçtaki “sabit” rakamları daha anlamlı olan diğer sayılarla değiştirebilirsiniz.

Örneğin, bir ev satın almak istiyorsanız, aynı semtte hemen hemen aynı özelliklere sahip diğer evlerin fiyatlarını kontrol edin. Bu, istediğiniz ev için gerçekten adil bir fiyatın ne olduğunu bilmenizi sağlayacaktır.

Aynı şekilde, bir iş görüşmesinden önce tipik başlangıç maaşları hakkında araştırma yapın. Bu şekilde patron bir rakam verdiğinde, bunun adil bir teklif olup olmadığını anlayacaksınız. Daha da iyisi, maaşı ilk söyleyen kişi olarak sabitleyici önyargıyı avantajınıza çevirin. O zaman patronunuz, sabitleyici önyargıya kapılacak, beklentilerinize uyum sağlamak zorunda kalacak.

2. Çoğunluk Etkisi

cogunluk etkisi

Muhtemelen “çoğunluğa atlamak” ifadesini duymuşsunuzdur. Bu, kendi kararlarınızı vermek yerine kalabalığa eşlik etmek anlamına gelir. Örneğin, moda değiştiğinde ve birdenbire herkes bol pantolonlar yerine dar kot pantolonlar giydiğinde, bu çoğunluğa etki eden bir etkidir.

Bunu bir dereceye kadar herkes yapıyor. Örneğin, bir erkekseniz, muhtemelen etek yerine pantolon giyersiniz, çünkü çoğu erkek böyle yapar. Etek giymeyi seçerseniz, bilerek kendinizi öne çıkarmış olursunuz. Sosyal standartların giyim, konuşma ve hareket tarzımızı etkilemesi tamamen normaldir.

Ama bazen, ihtiyacımız olmadığında bile kalabalığı takip ediyoruz. Çoğu zaman satın aldığımız markaları, dinlediğimiz müzikleri ve hatta oy verdiğimiz adayları başkaları da aynı şeyi yaptığı için seçiyoruz. Bu seçimler gerekli değildir ve bazı durumlarda zararlı olabilirler.

Bu Önyargı Size Nasıl Para Kaybettirir?

Çoğunluk etkisi, yalnızca popüler oldukları için en iyi değeri olmayan ürünleri satın almanıza neden olabilir. Cep telefonları buna iyi bir örnektir. Tanıdığınız herkes en son iPhone’a sahipse, sizin de bir taneye ihtiyacınız olduğunu varsayabilirsiniz.

Ama belki farklı bir telefon senin için daha iyi bir seçim olabilir. Belki de bir akıllı telefona hiç ihtiyacınız yoktur. Başkalarının onları taşıdığını gördüğünüz için birine ihtiyacınız olduğunu varsayıyor olabilirsiniz. Bu yüzden bu önyargı size para kaybettirir.

Çoğunluk etkisi aynı zamanda sizi akıllıca olmayan para harcama kararlarına da çekebilir. Örneğin, “insanlar böyle yapar” diye yeni bir araba kredisi çekebilirsiniz. Nakit olarak bir araba satın almayı bekleyerek veya şu anda karşılayabileceğiniz bütçenize uygun kullanılmış bir araba satın alarak çok para biriktirebilirsiniz. Ancak çoğunluk etkisi nedeniyle, bu fikirlere sıcak bakmayabilir hemen işinizi halletmeye çalışırsınız.

Bu Önyargıyı Nasıl Yenebilirsiniz?

Kalabalıkla birlikte hareket etmek her zaman yapılacak yanlış bir eylem değildir. Asıl hata, bunu düşünmeden yapmaktır. Belki de o yeni araba veya gösterişli iPhone gerçekten sizin için doğru seçimdir. Ama kendi başınıza düşünmeden bilemezsiniz.

Herhangi bir finansal karar vermeden önce araştırmanızı yapın. Bu, hem bir çift ayakkabı satın almak gibi küçük seçenekler hem de emeklilik tasarruflarınızı yatırmak gibi büyük seçenekler için geçerlidir. Tüm seçeneklere bakın, matematiği yapın ve sizin için en iyi seçeneğe karar verin, herkes böyle yapıyor diye yapmayın.

3. Seçim Destekleyici Önyargı

Alıcının pişmanlığı kadar sinir bozucu bir şey yoktur. Yeni satın aldığınız bir şeye bakıp bunun tamamen para kaybı olduğunu anlamak korkunç bir his. Aslında, bu duygudan o kadar nefret ederiz ki, bazen kendimizi bunun boşa gitmediğine ikna etmek için çaba harcarız. Gerçekten buna ihtiyacımız olduğuna dair her türlü argümanı ortaya çıkardık ve bunun sonucunda aldığımız şeyin tamamen gerekli olduğuna karar verdik.

Bu tür bir argüman, seçim destekleyici önyargı olarak adlandırılır. Sadece satın alma işlemleri için değil, diğer kararlar için de geçerlidir. Örneğin, bir adaya oy verdiyseniz, o kişinin görevdeki eylemlerini savunma olasılığınız daha yüksektir. Kişinin berbat bir iş çıkardığını görmenize izin vermek, sizi kötü bir seçim yaptığınızı kabul etmeye zorlar.

Bu Önyargı Size Nasıl Para Kaybettirir?

Sorun şu ki, kötü bir satın alma kararını savunduğunuzda, aynı kararı tekrar vermeniz daha olasıdır. Önceki örneğimize geri dönmek için, yeni bir iPhone satın aldığınızı varsayalım. Bu satın alma konusunda kendinizi iyi hissetmek için, yeni telefonla ilgili sevdiğiniz her şeye odaklanır ve olumsuz taraflarını görmezden gelirsiniz. Diğer arkadaşlarınız size Android telefonlarını gösterdiğinde, bu cihazların faydalarını değil, tüm kusurlarını fark edersiniz.

Telefonunuzu değiştirmeye hazır olduğunuzda, iPhone’ların en iyisi olduğuna kendinizi tamamen ikna etmiş olursunuz. Alışveriş yapmakla uğraşmadan otomatik olarak yeni modelini alırsın. Orada daha iyi ve daha ucuz başka bir telefon olabilir, ancak bunu düşünmeyeceksiniz bile.

Bu önyargı, diğer finansal seçimleri de etkileyebilir. Örneğin, bir ev satın almaya karar verdiğinizi varsayalım. Ne yazık ki, şu anda bir satış piyasası ve çoğu ev bütçenizin çok dışında. Muhtemelen bir süreliğine kiralamak ve fiyatların düşmesini beklemek daha iyidir.

Ama bu fikri duymak istemiyorsun. Zaten satın almaya karar verdiniz, bu yüzden kiralamanın sadece parayı çöpe atmak olduğunu savunuyorsunuz. Evin piyasa değerinin düşmesini beklemeden hemen karşılayamayacağınız bir ev satın alırsınız. Zar zor karşılayabileceğiniz ödemeler arasında sıkışıp kalırsınız.

Bu Önyargıyı Nasıl Yenebilirsiniz?

Bu önyargıdan kurtulmanın bir yolu, her kararı yepyeni bir karar olarak ele almaktır. Geçen sefer yaptığınız seçimi haklı çıkarmaya çalışmayın. Bunun yerine, şimdi en iyisini yapmaya odaklanın.

Örneğin, yeni bir telefon alma zamanı geldiğinde, sanki daha önce hiç telefonunuz olmamış gibi tamamen sıfırdan başlayın. Hangi telefonun en iyi fiyata en iyi özelliklere sahip olduğu hakkında size bilgi verebilecek bağımsız incelemeleri değerlendirin.

Ayrıca, kötü bir kararı tersine çevirmek için hala zaman olduğunu unutmayın. Örneğin, bir ev satın alma kararı, siz evrakları imzalayana kadar kesin değildir. Bu nedenle, birkaç yıl beklemenizin daha iyi olduğunu gösteren yeni bilgiler görürseniz, buna dikkat edin. Fikrinizi değiştirmekte utanılacak bir şey yok, özellikle de sizi yüklü miktarda borçtan kurtaracaksa.

4. Doğrulama Önyargısı

Bu günlerde pek çok kişi haberlerini sosyal medyadan almayı seviyor. Sık sık, en sevdikleri sitelerden (bakış açılarına çok yakın olanlardan) hikayeler sunmak için beslemeler kurarlar.

Bununla ilgili sorun, duydukları tek haberin muhtemelen aynı fikirde olacakları haberler olmasıdır. “Haberlerde” duydukları her şey kendi görüşlerini desteklediğinden, tüm gerçeklerin kendilerinden yana olduğu fikrine kapılırlar. Zamanla, hikayenin diğer tarafını asla duymadıkları için bakış açılarına daha fazla yerleşirler.

Bu bir tür doğrulama önyargısıdır, yalnızca görüşlerimizi destekleyen gerçekleri görme eğilimi. Küresel ısınmadan zayıflama diyetine kadar herhangi bir konuda güçlü görüşlere sahip olan insanlar, bu görüşlere aykırı olan gerçekleri engelleme riski altındadır. Bunun sonucunda, değerli bilgileri kaçırabilirler.

Bu önyargı genellikle yukarıda bahsettiğimiz seçim destekleyici önyargı mantığıyla aynı işleyiştedir. Doğru seçimi yaptığımıza inanmak istediğimizde, bu seçimi destekleyen bilgileri ararız.

Bu Önyargı Size Nasıl Para Kaybettirir?

Para konusunda bir karar vermeniz gerektiğinde, dikkatli bir şekilde araştırmak mantıklıdır. Konuyu her açıdan keşfederek, neyi akıllıca seçmeniz gerektiğini öğrenirsiniz. Ne yazık ki, doğrulama önyargısı bunu yapmayı zorlaştırıyor.

Örneğin, küçük bir işletme kurmak istediğinizi varsayalım. Bunun akıllıca bir hareket olup olmadığını öğrenmek için bilgi aramaya çıkıyorsunuz. Ancak gerçekten duymak istediğiniz şey, bu yapmanız gerektiği olduğundan, “iş kurmanın artıları ve eksileri” yerine “iş kurmak için nedenler” ararsınız. Sonunda, kendiniz için çalışmanın yararlarından bahseden birçok makale görürsünüz, ancak riskler hakkında hiçbir şey göremezsiniz.

Bu size iki şekilde zarar verir. İlk olarak, bunu yapmak için iyi bir durumda olmasanız bile, başlama olasılığınız daha yüksektir. İkinci olarak, daha az hazırlıklı olacaksınız. Bir işletmeyi yönetmenin dezavantajları hakkında hiçbir şey okumadığınız için, bunlardan kaçınmak için nasıl önceden plan yapacağınızı bilemeyeceksiniz.

Bu Önyargıyı Nasıl Yenebilirsiniz?

Doğrulama önyargısının en iyi tedavisi, kendinizi daha fazla bilgiye açmaktır. Bakış açılarınızla çelişen bilgileri aramaya özen gösterin.

Hatta sahip olduğunuz görüşlere karşı bulabileceğiniz en güçlü argümanları arayın. Daha sonra bu argümanları zaten bildiklerinizle dengeleyin ve hangi tarafın daha güçlü çıktığını görün. Para (veya başka bir şey) hakkındaki görüşleriniz bu tür incelemelere dayanamıyorsa, tutmaya değmezler.

5. Çerçeveleme Etkisi

Başka bir popüler bilgi yarışması zamanı. Aşağıda ki iki açıklama hakkında ne düşünüyorsun?

  1. İnsanların demokrasiye karşı açıkça konuşmalarına izin verilmelidir.
  2. Yasalar, insanların demokrasiye karşı açıkça konuşmalarını yasaklamalıdır.

Mantıksal olarak, ilk ifade, ikincisinin tam tersidir. Biriyle aynı fikirdeyseniz, ikinciyle aynı fikirde olamazsınız.

Ancak, 1993 yılında yapılan bir anket de, insanlar iki ifadeye farklı tepkiler verdiler. %60’tan fazlası birincisine katılmazken, sadece %46’sı ikincisine katıldı. Başka bir deyişle, insanlar aynı fikre nasıl sunulduğuna bağlı olarak farklı tepkiler verdiler. Bu önyargı çerçeveleme etkisi olarak bilinir.

Bu Önyargı Size Nasıl Para Kaybettirir?

Çerçeveleme etkisinin parayla ilgili kararlarınızı nasıl şekillendirdiğini görmek için bir mağazaya 1.000 TL’lik bir kanepe ve 40 TL’lik bir lamba almak için gittiğinizi varsayalım. Oradayken, başka bir mağazada aynı lambanın sadece 30 TL’ye satıldığını öğreniyorsunuz. Ancak, oraya ulaşmak için 10 dakika araç sürmeniz gerekiyor.

Çoğu insan gibiyseniz, lambada 10 dolar tasarruf etmenin 10 dakikalık sürüşe değer olduğunu söylersiniz. Ne de olsa, bu maliyetinin %25’i. Lamba için bu kadar fazla ödeme yapmaktan nefret edersin.

Ama şimdi, satışta olanın kanepe olduğunu varsayalım. Diğer mağazaya giderek, 1.000 TL yerine 990 TL karşılığında alabilirsiniz. Çoğu insan için bu kadar küçük bir tasarruf için seyahat etmeye değmez. Ne de olsa, toplam maliyetin yalnızca %1’i.

Mesele şu ki, tasarruf ettiğiniz miktar her iki durumda da aynı. Orijinal fiyatın bir önemi olmamalı; tek soru, 10 TL tasarruf etmek için 10 dakika sürmeye değip değmeyeceğidir. Ancak bu 10 TL, fiyatın büyük bir yüzdesi olduğunda, gerçekte olduğundan daha büyük bir tasarruf gibi görünüyor. Beyniniz sizi kandırarak, bir durumda buna değdiğini düşünürken diğerinde buna değmeyeceği sinyalini vermektedir.

Bu Önyargıyı Nasıl Yenebilirsiniz?

Bu, 10 TL’lik bir tasarruf için 10 dakika araba sürmeniz veya kullanmamanız gerektiği anlamına gelmez. Bu, ne kadar meşgul olduğunuz ve ne kadar benzin maliyeti gibi birçok şeye bağlıdır. Ancak bu, artılarına ve eksilerine objektif olarak bakarak vermeniz gereken bir karardır. Diğer rakamlar, iki ürünün ilk fiyatları gibi, sadece dikkat dağıtıcıdır.

Çerçeveleme etkisini yenmek için çerçeveyi çıkarın. Bu durumda, satın almakta olduğunuz iki ürünün orijinal fiyatları budur. Bunları bir kenara bırakın ve kendinize şunu sorun: 10 TL tasarruf etmek için 10 dakika araba kullanmaya değer mi? Bu size, ne satın alıyor olursanız olun işinize yarayan bir cevap verecektir.

6. Devekuşu Etkisi

devekusu etkisi

Devekuşları yumurtaları için toprağa yuva yaparlar ve sık sık yumurtaları çevirmek için kafalarını içeri sokarlar. Bu, bu kuşların bir tehdit algıladıklarında kafalarını kuma gömdüğü efsanesine yol açmıştır. Buradaki fikir, bir tehditle yüzleşmek yerine, onu görmezden gelmeleri ve ortadan kalkacağını ummalarıdır.

Devekuşları gerçekten bu şekilde davranmaz, ancak insanlar genellikle böyle yapar. Kötü bir haber duyduğumuzda, sanki sorunu görmezden gelmek onu ortadan kaldıracakmış gibi hissederiz.

Erteleme bunun yaygın bir örneğidir. Diyelim ki işinizde büyük bir son teslim tarihiniz var ve projede daha yapacak çok şeyiniz var. Gecikmeyi durdurmanın yolları olmasına rağmen, projenin ne kadar zor olacağını düşünmek istemezsiniz, bu yüzden e-posta veya masanızı toplamak gibi başka şeylerle dikkatinizi dağıtırsınız.

Bu, elbette, son teslim tarihi süresini uzatmaz. Aslında, projeyle uğraşmayı ne kadar uzun süre ertelerseniz, zamanında bitirmek o kadar zorlaşır. Sorunu görmezden gelmek, onu iyileştirmek yerine daha kötü hale getirir.

Bu Önyargı Size Nasıl Para Kaybettirir?

Finansal sorunlara yanıt olarak kafanızı gömmek kolaydır. Örneğin, kredi kartı borcunuzu azaltmanın yollarını bulmak zorunda kaldıysanız, o devasa faturalara bakmak zordur. Faturaları açmadan doğrudan çöp kutusuna atmak çok daha kolay geliyor.

Tabii ki, bunu yapmak sadece sorunu daha da kötüleştirir. Ödemeden attığınız her fatura için, zaten borçlu olduğunuz bakiyenin üzerine fazladan faiz ve gecikme ücreti yığıyorsunuz. Ayrıca, borçlu olduğunuz şirket, faiz oranlarınızı yükseltebilir ve bakiyeyi daha da yükseltebilir.

Birkaç ay sonra bankadan sık sık aranmaya başlayacaksınız ve bu da stresinizi artıracak. Er ya da geç, krediniz tamamen kesilecek ve yine de büyük bakiyeye borçlu olacaksınız.

Bu Önyargıyı Nasıl Yenebilirsiniz?

Devekuşu etkisinin üstesinden gelmek kolay değildir. Mali durumunuz korkunç göründüğünde, onu görmezden gelmek gerçeklerle yüzleşmekten çok daha kolaydır. Derinlerde bir yerde bilseniz bile, bu sorunu uzun vadede daha da kötüleştirecektir.

Birçok insan için yardımcı olan bir şey, aynı gemide olan diğer kişilerle takım oluşturmaktır. Bir çok borçlunun yer aldığı destek grupları, alışveriş bağımlılığının üstesinden gelmeleri gereken bir sorun olduğunu anlamalarına yardımcı olabilir.

Sorunu bir kez anladığınızda, onu ele alıp değerlendirmek için adımlar atmaya başlayabilirsiniz. Kredi kartı şirketini arayabilir, zor durumda olduğunuzu söyleyebilir ve bu bakiyeleri ödemek için bir ödeme planı oluşturabilirsiniz. Zor bir sorunla bu şekilde yüzleşmek acı vericidir, ancak uzun vadede işleri daha iyi hale getirmenin tek yolu budur.

7. Aşırı Özgüven

Diyelim ki basit bir yazı tura oyunu oynuyorsunuz. Madeni para tura gelirse kazanırsınız; eğer yazı gelirse, kaybedersiniz. Madeni paranın her atışında ne kadar para yatıracağınıza karar verebilirsiniz.

Kazanma şansınızın sadece 50-50 olduğunu bildiğinize göre, muhtemelen çok yüksek bahis oynamazsınız. Ama şimdi diyelim ki aniden bir “şans” yakaladınız, arka arkaya altı ya da yedi kez tura atıp kazandınız. Bu uzun süreli şans, sizi daha fazla bahis yapmaya çekebilir. Birçok kez turanın geldiğini görmek, bunun olmaya devam edeceğinden daha fazla emin olmanızı sağlayabilir, kafanızda, şansın değişmediğini bilseniz bile.

İnsanlar rastgele yazı tura atmak gibi basit bir şey hakkında aşırı özgüven sahibi olabiliyorlarsa, beceri içeren bir oyunda sorun daha da kötüdür. Örneğin, basketbolcular zor bir şut yaptığında, “ateşli ele” sahip olduklarını, yani bir galibiyet serisinde olduklarını ve bir basketi kaçıramayacaklarını varsaymaları daha olasıdır. Bu, onları kaçırma ihtimalleri daha yüksek olan daha riskli şutları denemeye yönlendirir.

Bu Önyargı Size Nasıl Para Kaybettirir?

Kendini beğenmiş olmak basketbolda puanını zedeleyebilirse, yatırım alanında ne kadar daha fazla zarar verebileceğini görmek kolaydır. Örneğin, bir hisse senedine para koyarsanız ve bir roket gibi havalanırsa, aniden bir hisse senedi toplama dehası olduğunuzu düşünürsünüz. Endeks fonları gibi mantıklı, güvenli yatırımları görmezden geliyorsunuz ve bunun yerine doğru olanı bulmak için hayal ettiğiniz becerilerinize güvenerek bireysel hisse senetleri satın almaya başlıyorsunuz.

Ancak yüksek eğitimli uzmanlar bile her zaman en iyi hisse senetlerini belirleyemezken, amatörler bunu kesinlikle yapamazlar. Er ya da geç, yüksek riskli yatırımlarınızdan birinin boşa çıkacağından emin olabilirsiniz. Aşırı güveniniz, tüm birikimlerinizi o “sıcak” hisseye yatırmanıza neden olduysa, elinizde hiçbir şey kalmayabilir.

Bu Önyargıyı Nasıl Yenebilirsiniz?

Popüler ekonomi uzmanları, yatırımcıların yapması gereken en önemli şeyin “bilmediklerini kabullenmek” olduğunu söylüyor. Birçok zengin insanın, eğer çok para kazanacak kadar akıllıysa, yatırım yapacak kadar da akıllı olması gerektiğini vurguluyorlar.

Ancak bir alanda uzman olmak sizi başka bir alanda uzman yapmaz. Paranızı yönetmek için gerçek bir uzman kiralamak daha mantıklıdır, böylece gerçekten iyi yapabileceğiniz şeyi yapmaya odaklanabilirsiniz.

Bu sadece yatırım yapmak için değil, paranızla ilgili her türlü karar için geçerlidir. İster bir TV seti satın alıyor olun ister bir sigorta planı seçin, ihtiyacınız olduğunu düşünmeseniz bile her zaman uzman rehberliğine başvurmak faydalıdır. Birkaç makaleye başvurmak, konu hakkında daha önce bilmediğiniz şeyleri size öğretebilir. Uzmanların yardımıyla, gerçekten kendinden emin bir seçim yapabilirsiniz.

8. Mevcut Durum Önyargısı (Statüko)

İnsanlar alışkanlıkları olan yaratıklardır. Dışarıda daha yeni ve daha iyi seçenekler olsa bile, bildiklerimize bağlı kalma eğilimindeyiz. Herhangi bir değişikliği (farklı bir iş, farklı bir ev, hatta farklı bir kot pantolon) bir kayıp olarak görüyoruz ve buna mümkün olduğunca direniyoruz.

Bazen hayatımızın bir bölümünden memnun olmadığımızda bile ona tutunmaya devam ederiz. Örneğin, birkaç yıldır aynı dişçiye gittiğinizi varsayalım. Son zamanlarda dişlerinizle ilgili problemler yaşamaya başladınız, diş hekiminiz onları daha önce yakalamış olsaydı o kadar da kötü olmayacağını düşündüğünüz problemler.

Ama dişçiyi değiştirmeyi düşündüğünüzde, zahmete değmeyeceğine karar veriyorsunuz. Ne de olsa, akıl yürütüyorsunuz, sorunlarınızın gerçekten dişçinin hatası olup olmadığını bilmenin hiçbir yolu yok. Ayrıca, başka bir dişçinin daha iyisini yapacağından emin olmanın hiçbir yolu yoktur. Ama asıl sebep tanıdığınız diş hekimini pek sevmeseniz de bırakmak istememenizdir.

Bu Önyargı Size Nasıl Para Kaybettirir?

Mevcut durum önyargısına bağlı kalmak maliyetli olabilir. İşte bazı örnekler:

  • Özel markalı bir marka daha ucuz ve aynı derecede iyi olsa da, yıllardır kullandığınız ismi bilinen markalı bir ürüne bağlı kalırsınız.
  • Yarı fiyatına daha ucuz bir cep telefonu planına geçmek yerine, alıştığınız pahalı bir cep telefonu planına devam edersiniz.
  • Daha ucuz bir televizyon hizmetine geçmek yerine, neredeyse hiç kullanmadığınız pahalı bir televizyon aboneliğine devam edersiniz.
  • Finansal durumunuz değişse bile, planı ilk kurduğunuzda yaptığınız yatırımların aynısını yapmaya devam edersiniz.
  • Hisse senetlerine yatırım yapmaya başlamak yerine, faizsiz kazanç sağlayan bir tasarruf hesabında yatan parayı bırakırsınız.

Bu Önyargıyı Nasıl Yenebilirsiniz?

Değişiklik korkutucu olabilir. Ancak, küçük başlarsanız genellikle daha kolaydır. Örneğin daha fazla mağaza markası kullanmaya başlamak istiyorsanız, aldığınız tüm ürünleri bir anda değiştirmeyin. Bunun yerine, mağaza markasına yalnızca bir ürünü değiştirin ve buna alıştıktan sonra başka bir tane deneyin.

Mevcut durum önyargısı (statüko) etkisinin üstesinden gelmenin bir başka yolu da, sıfırdan başlayarak bir seçim yapmak zorunda kalsaydınız ne yapacağınızı düşünmektir. Şu anda sahip olduğunuz da dahil olmak üzere tüm seçenekleri düzenleyin. Kendinize en çok hangisini beğendiğinizi sorun. Zaten sahip olduğunuz bu değilse, o zaman bir değişiklik yapma zamanının geldiğini bilirsiniz.

9. Batık Maliyet Yanılgısı

Diyelim ki bir hobi olarak tenise başlamaya karar verdiniz ve bir raket alıp ders almaya başladınız. Altı aylık uygulamadan sonra, daha iyi olmuyorsunuz ve gerçekten de bundan pek keyif almıyorsunuz. Ama ondan vazgeçemezsin çünkü bu, ona harcadığın tüm saatlerin boşa gideceği anlamına gelir. Yani dersten derse mücadele etmeye devam ediyorsun, ondan giderek daha fazla nefret ediyorsun.

Bu hikayede, “kötü üstüne iyi parayı atmak” olarak da bilinen batık maliyet yanılgısının kurbanı oldunuz. Bu, kötü bir yatırım olduğu ortaya çıkan bir şeye para (veya bu durumda zaman) harcadığınız anlamına gelir. Akıllıca bir seçim, geri adım atmak ve kayıplarınızı azaltmak olacaktır, ancak bu, halihazırda harcadığınız tüm parayı kaybetmek anlamına gelecektir. Böylece, zaten kaybedilen “kötü” parayı geri almayı umarak, ona daha fazla “iyi” para akıtmaya devam edersiniz.

Bu Önyargı Size Nasıl Para Kaybettirir?

Batık maliyet yanılgısı en çok yatırımlarda ortaya çıkar. İşte bariz bir örnek: Bir iş kurmak için bir arkadaşınıza borç para veriyorsunuz. Altı ay sonra, dürüst olmak gerekirse mücadele ediyor ama kredilerinizin hiçbirini geri ödemedi.

Arkadaşınız, daha fazla parası olsaydı, işi ayağa kaldırabileceğine sizi ikna etti. Birinciyle birlikte ödemeyi taahhüt ettiği ikinci bir kredi ister. Ona inanmak için iyi bir neden yok, ancak tek alternatif, ona zaten vermiş olduğunuz parayı silmek. Böylece başka bir çek yazarsınız ve sonunda iş başarısız olduğunda iki kat daha fazla para kaybedersiniz.

Bu yanılgı, diğer para konularını da etkileyebilir. Örneğin, düğününüz için bir hazır yemek firması kiralamaya çalıştığınızı varsayalım. İyi görünen birini bulup 500 TL depozito yatırıyorsunuz. Ama sonra çok daha düşük bir maliyetle daha da çok sevdiğiniz bir menüyü sunan başka birini buluyorsunuz. Bununla birlikte, bu catering şirketine geçmek 500 TL’nizi kaybetmek anlamına gelir, bu nedenle, ikincisine geçmek size toplamda 500 TL’den fazla tasarruf sağlayacak olsa bile, birincisine bağlı kalırsınız.

Bu Önyargıyı Nasıl Yenebilirsiniz?

Batık maliyet yanılgısını yenmenin anahtarı, gidenlerin gittiğini kabul etmektir. Şimdi önemli olan tek soru şudur: Hangi karar ileriye dönük olarak size daha pahalıya mal olacak?

Örneğin, bir yiyecek içecek firmasına 500 TL depozito verdiyseniz, o para zaten harcanmıştır ve geri alamazsınız. Ancak, farklı bir yiyecek içecek firmasına geçmek size 1.000 TL tasarruf ettirebilirse, o zaman 500 TL’lik kayıpla bile yine de önde olursunuz. Bu durumda doğru seçim bellidir.

İlk örnek – arkadaşınızın işi için verilen kredi – biraz daha karmaşıktır. Ek bir kredinin işi kurtarabileceğini ve uzun vadede geri ödeyebileceğini düşünüyorsanız, o zaman doğru seçim olabilir. Ancak bunun gerçekten işe yarayıp yaramayacağını kendinize sormalısınız. Daha fazla paranın işletmeyi kurtarması için yalnızca %10 şans varsa, o zaman ikinci krediyi kaybetme olasılığınız, birincisini geri almaktan çok daha olasıdır.

Bu durumda uzaklaşmak daha mantıklı. Arkadaşınızı hayal kırıklığına uğratıyormuş gibi hissetseniz bile, kredi uzun vadede ona yardım etmeyecektir. Başarısız bir işe hayatının altı ayını daha yatırmanın, sizin o işe daha fazla para yatırmanızdan daha iyi olamaz. Buna bir son vererek, kendi kayıplarınızın yanı sıra onun kayıplarını da azaltmış olursunuz.

10. Hayatta Kalma Önyargısı

Atina gibi eski bir şehrin sokaklarında dolaşırken, antik dünyanın inşaatçılarının modernlerden çok daha yetenekli olduğu fikrine kolayca kapılabilirdiniz. Sonuçta, binlerce yıl sonra hala ayakta duran tüm bu binalara bakın! Herhangi bir modern binanın bu kadar uzun süre dayanma ihtimali nedir?

Hayatta kalan tüm binalara bakıyorsunuz, ancak uzun zaman önce toza dönüşen sayısız binayı göremiyorsunuz. Geçmişe bakışınız çarpık çünkü onun sadece en muhteşem başarılarını görüyorsunuz.

Geçmişin bu çarpık görünümüne hayatta kalma önyargısı denir. Bu, bir sürecin eksik bir resmini aldığınızda olur, çünkü yalnızca o süreçten kurtulan insanları veya şeyleri görürsünüz. Eski Yunan binaları gibi ayakta kalmayanların hepsini görebilseydiniz, resim çok farklı olurdu.

Bu Önyargı Size Nasıl Para Kaybettirir?

Hayatta kalma önyargısı genellikle yatırım fonları gibi yatırımların performansını değerlendirmeyi zorlaştırır. Yatırım fonu şirketleri, iyi performans göstermeyen fonları düşürme eğilimindedir, ancak fonlarının performansını bir bütün olarak ölçtüklerinde, yalnızca hayatta kalanlara bakarlar. Bu, şirketin performansını olduğundan daha güçlü gösterir, çünkü en zayıf fonların tümü kayıtlardan çıkarılmıştır.

Özel bir araştırma şirketi tarafından yapılan bir çalışma, bu sorunun ne kadar ciddi olduğunu gösteriyor. Bu çalışma, Büyük bir şirketin yatırım fonlarının 1995 ile 2004 yılları arasındaki performansını inceledi. Ortalama olarak, en zayıf fonların rulolardan çıkarılmasının şirketin görünür getirilerini yılda %1.3 oranında artırdığını buldu. Firmanın en agresif fonları için, 10 yıllık dönemdeki büyüme, düşen fonların geri eklenmesiyle %116 oranında daha düşük göründü.

Hayatta kalma yanlılığı, kariyer kararları verme konusunda da sizi yoldan çıkarabilir. Örneğin, nasıl milyoner olunacağına dair bir makale okuduğunuzu ve çoğu milyonerin küçük işletme sahipleri olduğunu söylediğini varsayalım. Bundan, zengin olmanın en kesin yolunun kendi küçük işletmenizi kurmak olduğu sonucuna varıyorsunuz.

Sorun şu ki, bu makalenin yazarı, işleri zaten büyük ölçüde başarılı olmuş bir grup milyonerle konuşarak konuyu araştırdı. Makale, küçük işletmeler kurmaya çalışan ve sonunda gömleklerini kaybeden tüm insanları kapsamıyor. Her ay geçinmeyi başardıkları için işleri “başarılı” olanlara bakmadı bile. Tüm bu hikayelere bakabilirseniz, bir iş kurmanın zengin olmanın en kötü yolu olduğu sonucuna varabilirsiniz.

Bu Önyargıyı Nasıl Yenebilirsiniz?

Hayatta kalma önyargısından kaçınmanın bir yolu, başarı öykülerine karşı dikkatli olmaktır. Genellikle dergilerde ve internette yer alırlar, ancak size resmin yalnızca yarısını gösterirler: Başarılı insanlara ne oldu. Resmin tamamını görebilmek için, başarısız olanlara ne olduğunu da bilmeniz gerekir.

Herhangi bir türde bir başarı hikayesi duyduğunuzda, neyin dışarıda kaldığını kendinize sorun. Tüm milyonerlerin %60’ının bir işletmesi olduğunu duyarsanız, bu istatistiği ters çevirin ve tüm işletme sahiplerinin yüzde kaçının milyoner olduğunu sorun. Eksik bilgileri aramak size daha eksiksiz ve gerçekçi bir görünüm kazandıracaktır.

Son Sözümüz

Çoğu durumda, bir önyargının üstesinden gelmenin anahtarı onun orada olduğunu bilmektir. Örneğin, sabitleyici önyargı hakkında bilginiz varsa, gördüğünüz ilk sayıya çok fazla vurgu yapmamaya özen gösterebilirsiniz. Aynı şekilde, doğrulama önyargısı hakkında bilgi sahibi olmak, sizi diğer bakış açılarına açık olmaya teşvik edebilir.

Beyninizin size oynayabileceği hilelerin ne kadar farkında olursanız, onlara karşı o kadar iyi tetikte olabilirsiniz. Farkındalık, kısıtlı bir bütçeyle paradan tasarruf etmenin en iyi yollarından biridir.

Hatta bazen bu önyargıları kendi lehinize bile kullanabilirsiniz. Örneğin, otomatik bir tasarruf planı oluşturarak mevcut durum (statüko) önyargısının sizin için çalışmasını sağlayabilirsiniz. Her ay maaşınızın bir kısmını birikime ayırmaya başladığınızda, statükonuzun bir parçası haline gelecek ve değiştirmenize gerek olmadığını düşündüğünüz bir şey olacaktır.

Başvuru Formu